Utrata węchu przy katarze – najważniejsze informacje

Podczas kataru możemy słabiej wyczuwać zapachy albo nie czuć ich wcale. Lekarze nazywają osłabienie węchu hiposmią, a jego całkowitą utratę – anosmią. Przy infekcjach dróg oddechowych węch zazwyczaj wraca wraz z ustępowaniem choroby. Za jego osłabienie nie zawsze odpowiada jednak wyłącznie zatkany nos [1].

Wyjaśniamy, dlaczego katar może ograniczać odczuwanie zapachów, skąd bierze się równoczesne pogorszenie smaku oraz kiedy utrata lub zniekształcenie węchu wymaga konsultacji lekarskiej.

Jaką rolę pełni zmysł węchu?

Węch pozwala rozpoznawać lotne substancje obecne w powietrzu. Podczas oddychania ich cząsteczki docierają do nabłonka węchowego, który znajduje się w górnej części jamy nosowej. Obecne w nim receptory wysyłają sygnały do mózgu, a mózg rozpoznaje na ich podstawie konkretny zapach [1].

Zmysł węchu pełni kilka ważnych funkcji:

• ostrzega przed dymem, ulatniającym się gazem i zepsutym jedzeniem;

• pomaga oceniać otoczenie i rozpoznawać znajome miejsca;

• wpływa na apetyt i przyjemność płynącą z jedzenia;

• współtworzy odczuwanie aromatu potraw;

• uczestniczy w powstawaniu wspomnień i reakcji emocjonalnych.

Gdy węch słabnie, jedzenie może wydawać się mniej wyraziste, a codzienne czynności stają się mniej przyjemne. Osoba, która nie czuje zapachów, może również nie zauważyć dymu, wycieku gazu lub zepsucia żywności. Utrata węchu wpływa więc nie tylko na komfort, lecz także na bezpieczeństwo i jakość życia [1].

Najczęstsze przyczyny zaburzeń węchu

Węch słabnie, gdy cząsteczki zapachowe nie docierają do nabłonka węchowego albo gdy choroba lub uraz zakłócają pracę receptorów, nerwów węchowych bądź obszarów mózgu odpowiedzialnych za rozpoznawanie zapachów. W przebiegu niektórych chorób obrzęk ogranicza dopływ cząsteczek zapachowych, a stan zapalny jednocześnie zakłóca pracę komórek węchowych [1,2].

Do najczęstszych przyczyn zaburzeń węchu należą:

• ostre infekcje wirusowe dróg oddechowych – węch zwykle słabnie równocześnie z katarem; niekiedy zaburzenie utrzymuje się również po udrożnieniu nosa i ustąpieniu pozostałych objawów;

• przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych – długotrwały stan zapalny może zakłócać pracę nabłonka węchowego, dlatego węch pozostaje osłabiony albo okresowo się pogarsza;

• polipy nosa – często towarzyszą przewlekłemu zapaleniu zatok i dodatkowo ograniczają przepływ powietrza do receptorów węchowych;

• alergiczny nieżyt nosa – wywołuje obrzęk błony śluzowej, katar i niedrożność nosa;

• przerost małżowin nosowych – zwęża drogi przepływu powietrza przez nos;

• skrzywienie przegrody nosowej – może osłabić węch, jeśli wyraźnie zmienia przepływ powietrza i utrudnia jego dotarcie do górnej części jamy nosowej;

• uraz głowy – może uszkodzić włókna nerwu węchowego lub obszary mózgu uczestniczące w odbieraniu zapachów;

• starzenie się organizmu oraz niektóre choroby neurologiczne, między innymi choroba Parkinsona i choroba Alzheimera;

• działanie wybranych leków, substancji toksycznych i dymu tytoniowego [1,2].

Rzadziej zaburzenia węchu wiążą się z wadami wrodzonymi, następstwami operacji lub zmianami rozrostowymi w obrębie nosa, zatok albo mózgu. Dlatego długotrwałego, jednostronnego lub niewyjaśnionego osłabienia węchu nie należy automatycznie przypisywać katarowi.

Dlaczego przy katarze tracimy węch?

Katar może osłabiać węch na dwa sposoby. Obrzęk błony śluzowej i zalegająca wydzielina utrudniają substancjom zapachowym dotarcie do receptorów. Jednocześnie infekcja i wywołany przez nią stan zapalny mogą zakłócać pracę nabłonka węchowego. Pierwszy mechanizm dominuje podczas typowego przeziębienia, ale oba mogą występować równocześnie [1,2].

Obrzęk śluzówki i zatkany nos a brak węchu

Receptory węchowe znajdują się wysoko w jamie nosowej. Abyśmy poczuli zapach, wdychane powietrze musi dostarczyć do nich odpowiednią ilość cząsteczek substancji zapachowych. Podczas kataru naczynia krwionośne w błonie śluzowej rozszerzają się, tkanki ulegają obrzękowi, a gruczoły produkują więcej wydzieliny. Obrzęk błony śluzowej i większa ilość śluzu ogranicza drogę przepływu powietrza, dlatego do receptorów dociera mniej zapachów [1,2].

W takim przypadku sam układ węchowy może nadal działać prawidłowo, ale otrzymuje zbyt mało bodźców. Przypomina to próbę wyczucia zapachu przez grubą warstwę materiału: źródło zapachu nie znika, lecz cząsteczki zapachowe nie docierają swobodnie do nosa. Gdy obrzęk ustępuje, a nos odzyskuje drożność, węch zwykle stopniowo wraca.

Czy infekcja może bezpośrednio zaburzać działanie węchu?

Tak. Wirusy i reakcja zapalna organizmu mogą wpływać na komórki tworzące nabłonek węchowy, który odbiera zapachy. Nie każdy wirus uszkadza komórki odpowiedzialne za odbieranie zapachów w taki sam sposób. W zależności od rodzaju wirusa infekcja może zakłócać pracę komórek wspomagających funkcjonowanie receptorów węchowych, zmieniać środowisko nabłonka albo uruchamiać stan zapalny, który czasowo osłabia przekazywanie sygnałów węchowych [1,3].

Ten mechanizm tłumaczy, dlaczego u części osób węch nie wraca od razu po ustąpieniu kataru i udrożnieniu nosa. Lekarze określają takie zaburzenie jako powirusową utratę węchu. Nabłonek węchowy potrafi się regenerować, ale proces ten może trwać dłużej niż sama infekcja. Jeżeli węch pozostaje wyraźnie osłabiony po ustąpieniu pozostałych objawów, warto skonsultować się z lekarzem [2,3].

Brak węchu i smaku przy katarze – dlaczego występują jednocześnie?

Węch i smak współpracują podczas jedzenia. Język rozpoznaje przede wszystkim pięć podstawowych smaków: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami. Za rozpoznawanie aromatu kawy, truskawki czy wanilii w dużej mierze odpowiada natomiast nos. Mózg łączy sygnały pochodzące z kubków smakowych, receptorów węchowych oraz zmysłu dotyku i na tej podstawie tworzy pełne wrażenie smaku potrawy [1,2].

Podczas żucia cząsteczki substancji zapachowych przedostają się z jamy ustnej do nosa od strony gardła. Katar, obrzęk błony śluzowej i zalegająca wydzielina ograniczają tę drogę, dlatego receptory węchowe odbierają mniej bodźców. Chory nadal rozpoznaje, że potrawa jest słodka lub słona, ale nie wyczuwa jej charakterystycznego aromatu. Może wówczas odnieść wrażenie, że równocześnie stracił węch i smak, chociaż infekcja zaburzyła przede wszystkim węch [1,2].

Rzeczywista utrata smaku, czyli brak zdolności rozpoznawania podstawowych smaków, występuje znacznie rzadziej. Jeżeli problemy z węchem lub smakiem nie ustępują po zakończeniu infekcji, wymagają osobnej oceny lekarskiej [1,3].

Dziwny zapach w nosie – czy przyczyną mogą być zatoki?

Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych może zmienić sposób odczuwania zapachów. Obrzęk i zalegająca wydzielina utrudniają substancjom zapachowym dotarcie do receptorów, a stan zapalny może zakłócać pracę nabłonka węchowego. Wydzielina, zaschnięta krew lub strupy w jamie nosowej mogą również stanowić rzeczywiste źródło nieprzyjemnego zapachu [1,2,4].

Nie każdy dziwny zapach pochodzi jednak z zatok. Po infekcji układ węchowy może błędnie rozpoznawać docierające do niego bodźce. Jeśli kawa, perfumy lub jedzenie nagle pachną inaczej niż wcześniej, lekarze nazywają to zjawisko parosmią. Jeżeli ktoś czuje zapach mimo braku jego źródła w otoczeniu, doświadcza fantosmii, czyli omamu węchowego [1–3].

Wbrew powszechnemu przekonaniu, sam nieprzyjemny zapach nie potwierdza bakteryjnego zapalenia błony śluzowej nosa i zatok przynosowych. Takie rozpoznanie wymaga oceny pozostałych dolegliwości, między innymi czasu ich trwania, bólu twarzy, niedrożności nosa, rodzaju wydzieliny, gorączki oraz ewentualnego pogorszenia po wcześniejszej poprawie [4].

Chemiczny lub metaliczny zapach w nosie

Określenia „chemiczny”, „metaliczny”, „spalenizna” czy „zgnilizna” opisują wrażenie odczuwane przez pacjenta, ale nie wskazują jednoznacznie jego przyczyny. Taki zapach może towarzyszyć parosmii lub fantosmii po infekcji wirusowej [2,3]. Wrażenie metalicznego zapachu może mieć związek między innymi z obecnością niewielkiej ilości krwi w nosie, ale może występować także w przebiegu zaburzeń węchu po infekcjach.

Nietypowe wrażenia węchowe mogą jednak pojawić się bez związku z infekcją lub zatokami. Wiele kobiet w ciąży zauważa zmianę wrażliwości na zapachy albo odbiera znane wonie inaczej niż wcześniej, choć wyniki badań nie potwierdzają jednego, charakterystycznego rodzaju zaburzenia. Badania pokazują również, że kobiety po menopauzie częściej zgłaszają problemy z węchem, ale nie pozwalają rozstrzygnąć, w jakim stopniu odpowiadają za to zmiany hormonalne, a w jakim sam wiek. Brakuje jednak podstaw, aby chemiczny lub metaliczny zapach uznać za typowy objaw ciąży, okresu okołomenopauzalnego albo menopauzy [5,6].

Jeśli nietypowy zapach utrzymuje się, często powraca albo występuje razem z jednostronną niedrożnością nosa, krwistą wydzieliną, silnym bólem głowy lub objawami neurologicznymi, warto skonsultować się z lekarzem. Specjalista może ustalić, czy przyczyna dotyczy nosa i zatok, układu węchowego, przyjmowanych leków czy innego problemu zdrowotnego [1,2].

Najczęstsze pytania o utratę węchu i smaku

Czy przy zapaleniu zatok można stracić smak?

Tak, chociaż zapalenie zatok najczęściej osłabia przede wszystkim węch. Obrzęk błony śluzowej, zalegająca wydzielina, a niekiedy także polipy nosa ograniczają dopływ cząsteczek zapachowych do receptorów. W rezultacie potrawy tracą charakterystyczny aromat i wydają się pozbawione smaku. Chory zazwyczaj nadal rozpoznaje jednak smak słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami. Całkowita utrata tych podstawowych wrażeń smakowych występuje znacznie rzadziej [1,2,4].

Ile trwa brak węchu przy katarze?

Nie można wskazać jednego czasu właściwego dla wszystkich chorych. Jeżeli węch osłabiły przede wszystkim obrzęk i wydzielina, zwykle poprawia się on wraz z ustępowaniem kataru. Gdy po udrożnieniu nosa węch nadal nie wraca, infekcja mogła zakłócić pracę nabłonka węchowego. Taka powirusowa utrata węchu może trwać kilka tygodni, a u części osób nawet kilka miesięcy [1–3].

Co zrobić, żeby wrócił węch i smak?

Podczas kataru można oczyszczać nos roztworem soli, który pomaga usuwać wydzielinę i może poprawić jego drożność. Jeśli chory stosuje donosowy preparat obkurczający błonę śluzową, powinien przestrzegać dawkowania i maksymalnego czasu stosowania podanych w ulotce. Takie metody mogą ułatwić cząsteczkom zapachowym docieranie do receptorów, ale nie przyspieszają regeneracji nabłonka węchowego po jego uszkodzeniu [2,4].

Jeśli zaburzenie utrzymuje się po infekcji, lekarz może zalecić trening węchowy. Polega on na regularnym wąchaniu kilku łatwych do rozpoznania zapachów przez dłuższy czas. Metoda nie przynosi natychmiastowego efektu, ale może wspierać odzyskiwanie węchu po zakażeniu wirusowym [1–3].

Czy brak węchu zawsze oznacza infekcję?

Nie. Węch może osłabić także alergiczny nieżyt nosa, przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, polipy nosa, przerost małżowin nosowych lub skrzywienie przegrody. Do innych przyczyn należą urazy głowy, działanie niektórych leków i substancji toksycznych, palenie tytoniu, starzenie się organizmu oraz wybrane choroby neurologiczne. Jeśli utracie węchu nie towarzyszą katar ani niedrożność nosa, nie należy automatycznie przypisywać jej infekcji [1,2].

Utrata węchu po urazie głowy

Uderzenie w głowę może uszkodzić delikatne włókna nerwowe łączące jamę nosową z mózgiem albo obszary mózgu odpowiedzialne za odbieranie zapachów. Nowa utrata węchu po urazie wymaga konsultacji lekarskiej, nawet jeśli nos pozostaje drożny. Jeżeli urazowi towarzyszą utrata przytomności, nasilający się ból głowy, wymioty, zaburzenia widzenia, osłabienie kończyn lub wyciek przejrzystego płynu z nosa, trzeba skorzystać z pilnej pomocy [1,2].

Brak węchu tylko w jednej dziurce nosa

U zdrowej osoby powietrze nie zawsze przepływa jednakowo przez oba nozdrza. Co kilka godzin błona śluzowa po jednej stronie nosa lekko puchnie, a po drugiej obrzęk się zmniejsza. Dlatego raz swobodniej oddychamy prawym, a raz lewym nozdrzem. To naturalny cykl nosowy, który podczas kataru może stać się bardziej odczuwalny.

Jeżeli subiektywnie wrażenie słabszego odczuwania zapachów dotyczy głównie jednej strony nosa i utrzymuje się przez dłuższy czas, warto skonsultować się z laryngologiem. Lekarz powinien ocenić taki objaw, zwłaszcza gdy towarzyszą mu jednostronna niedrożność, ból, krwawienie lub nieprzyjemny zapach [1,2,4].

Kiedy brak węchu wymaga wizyty u lekarza?

Konsultację warto zaplanować, jeżeli węch nie wraca po ustąpieniu infekcji i odzyskaniu drożności nosa, zanika nagle bez wyraźnej przyczyny, dotyczy tylko jednej strony albo towarzyszą mu parosmia lub fantosmia. Oceny lekarskiej wymaga także utrata węchu po urazie głowy. Jeśli równocześnie pojawiają się zaburzenia mowy lub widzenia, osłabienie kończyn, opadanie kącika ust, splątanie albo bardzo silny ból głowy, należy natychmiast wezwać pomoc [1,2].

Piśmiennictwo:

[1] Patel Z.M., Holbrook E.H., Turner J.H. i in., International Consensus Statement on Allergy and Rhinology: Olfaction, „International Forum of Allergy & Rhinology” 2022, t. 12, nr 4, s. 327–680, DOI: 10.1002/alr.22929 [dostęp online 15.09.2026].

[2] Whitcroft K.L., Altundag A., Balungwe P. i in., Position Paper on Olfactory Dysfunction: 2023, „Rhinology” 2023, t. 61, supl. 33, s. 1–108, DOI: 10.4193/Rhin22.483 [dostęp online 15.09.2026].

[3] Liu Z.Y., Vaira L.A., Boscolo-Rizzo P., Walker A., Hopkins C., Post-viral Olfactory Loss and Parosmia, „BMJ Medicine” 2023, t. 2, nr 1, art. e000382, DOI: 10.1136/bmjmed-2022-000382 [dostęp online 15.09.2026].

[4] Fokkens W.J., Lund V.J., Hopkins C. i in., European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020, „Rhinology” 2020, t. 58, supl. S29, s. 1–464, DOI: 10.4193/Rhin20.600 [dostęp online 15.09.2026].

[5] Cameron E.L., Pregnancy and Olfaction: A Review, „Frontiers in Psychology” 2014, t. 5, art. 67, DOI: 10.3389/fpsyg.2014.00067 [dostęp online 15.09.2026].

[6] Lee K., Choi I.H., Lee S.H., Kim T.H., Association Between Subjective Olfactory Dysfunction and Female Hormone-related Factors in South Korea, „Scientific Reports” 2019, t. 9, art. 20007, DOI: 10.1038/s41598-019-56565-x [dostęp online 15.09.2026].