Polipy nosa a zapalenie zatok przynosowych

Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych może przebiegać z polipami nosa albo bez nich. Gdy polipy są obecne, mogą znacząco wpływać na drożność nosa, odpływ wydzieliny z zatok i komfort oddychania. W przebiegu zapalenia zatok z polipami może powstawać mechanizm „błędnego koła”: przewlekły stan zapalny sprzyja rozwojowi zmian polipowatych, a te nasilają niedrożność nosa i zaburzają prawidłowe funkcjonowanie zatok.

Zrozumienie tej zależności ma kluczowe znaczenie dla skutecznego postępowania, ponieważ leczenie polipów nosa nie zawsze wymaga ich usunięcia, a jego podstawą jest kontrola przewlekłego zapalenia zatok przynosowych.

Czym właściwie są polipy nosa i jak powstają?

Polipy nosa nie są pierwotną przyczyną przewlekłego zapalenia zatok, lecz mogą utrudniać jego leczenie. Oznacza to, że najpierw rozwija się długotrwały stan zapalny błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, a dopiero z czasem u części pacjentów pojawiają się polipy. Warto podkreślić, że nie każda osoba z przewlekłym zapaleniem zatok ma polipy. Gdy jednak się rozwiną, mogą dodatkowo zaburzać drożność nosa i odpływ wydzieliny z zatok, co sprzyja nasileniu objawów i utrzymywaniu się stanu zapalnego. Oznacza to, że polipy nie są przyczyną choroby, ale mogą utrudniać jej leczenie i podtrzymywać jej przebieg [1,2].

Jakie są przyczyny powstawania polipów?

Przewlekły stan zapalny błony śluzowej nosa i zatok przynosowych prowadzi do zaburzeń jej prawidłowego funkcjonowania. Dochodzi m.in. do uszkodzenia bariery nabłonkowej, zwiększenia przepuszczalności naczyń krwionośnych oraz napływu komórek zapalnych, czyli komórek układu odpornościowego (np. eozynofili i limfocytów), które uczestniczą w reakcji zapalnej, a w warunkach przewlekłego zapalenia mogą przyczyniać się do jej utrzymywania zamiast wygaszania.

W efekcie w tkankach gromadzi się płyn, a błona śluzowa ulega przewlekłemu obrzękowi (na skutek procesu zapalnego, przebudowy błony śluzowej i in.). Jednocześnie zaburzone zostaje działanie mechanizmu oczyszczania śluzowo-rzęskowego, który w prawidłowych warunkach usuwa wydzielinę i drobnoustroje z dróg oddechowych. Nagromadzenie wydzieliny i utrzymujący się stan zapalny sprzyjają dalszym niekorzystnym zmianom w strukturze błony śluzowej. Z czasem dochodzi do jej uwypuklania się i tworzenia miękkich, galaretowatych struktur, czyli polipów. Proces ten ma charakter stopniowy i rozwija się zwykle w przebiegu długotrwałego, niekontrolowanego zapalenia [1,2].

Jak polipy nosa komplikują leczenie zapalenia zatok?

Obecność polipów nosa może istotnie utrudniać leczenie przewlekłego zapalenia zatok, ponieważ wpływa zarówno na warunki anatomiczne, jak i na skuteczność stosowanej terapii. Powiększające się polipy mogą mechanicznie blokować ujścia zatok przynosowych, zaburzając ich wentylację oraz naturalny odpływ wydzieliny. W efekcie śluz zalega zamiast być usuwany.

Jednocześnie zmiany te mogą ograniczać skuteczność leczenia miejscowego – aerozole donosowe czy płukanki mogą nie docierać w wystarczającym stopniu do głębiej położonych obszarów objętych stanem zapalnym. Dodatkowo przewlekły stan zapalny oraz zaburzony drenaż sprzyjają nadkażeniu bakteryjnemu i utrzymywaniu się infekcji. Można powiedzieć, że polipy mogą tworzyć dla drobnoustrojów swoiste „schronienie” – przestrzeń, która sprzyja utrzymywaniu się wydzieliny i zaburzeniom oczyszczania, co może wtórnie sprzyjać kolonizacji drobnoustrojów [1,2].

Objawy polipów nosa – jak odróżnić je od zwykłego kataru?

Obecność polipów nosa może powodować charakterystyczne dolegliwości, które różnią się od objawów ostrej infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych, czyli przeziębienia. W przeciwieństwie do takiej infekcji, która zwykle ustępuje w ciągu kilku-kilkunastu dni, objawy związane z polipami mają charakter przewlekły, utrzymują się przez wiele tygodni lub miesięcy i nie wykazują wyraźnej zależności od pory dnia czy sezonu.

Do najczęstszych objawów towarzyszących polipom nosa należą:

• stała niedrożność nosa — uczucie zatkanego nosa utrzymuje się przez większość czasu i nie ustępuje całkowicie, nawet po zastosowaniu leków obkurczających błonę śluzową,

• postępujące pogorszenie lub utrata węchu — to jeden z najbardziej charakterystycznych sygnałów. Pacjenci często zauważają stopniową utratę zdolności odczuwania zapachów, co wpływa również na odczuwanie smaku,

• uczucie rozpierania lub ucisku w obrębie twarzy — może obejmować okolice czoła, policzków lub nasady nosa i wiąże się z zaburzoną wentylacją zatok oraz zaleganiem wydzieliny,

• przewlekła wydzielina z nosa lub spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła — objaw ten utrzymuje się długo i nie ustępuje samoistnie, jak ma to miejsce w przebiegu infekcji wirusowej,

• oddychanie przez usta i pogorszenie jakości snu — stała niedrożność nosa może prowadzić do chrapania, uczucia niewyspania oraz suchości w jamie ustnej.

Najważniejszą różnicą jest czas trwania i charakter objawów – jeśli dolegliwości nie ustępują po kilkunastu dniach i mają tendencję do utrzymywania się lub nasilania, mogą wskazywać na obecność polipów nosa i wymagają dalszej diagnostyki [1,2].

Diagnostyka – od rynoskopii po tomografię komputerową

Diagnostyka i rozpoznanie polipów nosa i przewlekłego zapalenia zatok przynosowych opiera się na połączeniu wywiadu lekarskiego, badania laryngologicznego oraz – w razie potrzeby – badań obrazowych. Celem jest nie tylko potwierdzenie obecności polipów, ale także ocena ich rozległości oraz wpływu na drożność nosa i zatok. Proces diagnostyczny przebiega etapowo.

• Wywiad i ocena objawów — lekarz zbiera informacje dotyczące czasu trwania dolegliwości, ich charakteru (np. stała niedrożność nosa, utrata węchu, przewlekła wydzielina) oraz ich wpływu na codzienne funkcjonowanie. Kluczowe jest ustalenie, czy objawy mają charakter przewlekły (≥12 tygodni) [1].

• Badanie przedmiotowe – rynoskopia — podstawowym badaniem jest ocena jamy nosa za pomocą wziernika (rynoskopia przednia). Pozwala ona wstępnie uwidocznić obecność większych polipów oraz ocenić stan błony śluzowej nosa.

• Endoskopia nosa i zatok — to dokładniejsze badanie wykonywane w gabinecie laryngologicznym z użyciem cienkiego endoskopu. Umożliwia ocenę głębiej położonych struktur nosa i ujść zatok przynosowych, a także wykrycie mniejszych zmian, które nie są widoczne w standardowym badaniu.

• Tomografia komputerowa (TK) zatok przynosowych — badanie obrazowe stosowane w celu oceny rozległości zmian zapalnych oraz obecności polipów w obrębie zatok. TK pozwala dokładnie zobrazować anatomię zatok, stopień ich wypełnienia oraz ewentualne przeszkody w odpływie wydzieliny. Jest szczególnie istotna przy planowaniu leczenia operacyjnego lub w przypadku braku poprawy po leczeniu zachowawczym.

W niektórych sytuacjach lekarz może zlecić dodatkową diagnostykę w celu ustalenia przyczyn przewlekłego stanu zapalnego lub chorób współistniejących. Może ona obejmować m.in. testy alergiczne (np. testy skórne lub oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi) w przypadku podejrzenia alergicznego nieżytu nosa. U pacjentów z częstymi nawrotami lub ciężkim przebiegiem choroby rozważa się także diagnostykę w kierunku chorób współistniejących, takich jak astma oskrzelowa (np. badanie spirometryczne) czy nadwrażliwość na niesteroidowe leki przeciwzapalne (może współwystępować z polipami nosa).

Metody leczenia — czy operacja to jedyne wyjście?

Leczenie polipów nosa i przewlekłego zapalenia zatok przynosowych także ma charakter etapowy i jest dostosowane do nasilenia objawów oraz rozległości zmian. Operacja nie jest leczeniem pierwszego wyboru – w większości przypadków rozpoczyna się od metod zachowawczych, których celem jest zmniejszenie stanu zapalnego, poprawa drożności nosa i ułatwienie odpływu wydzieliny.

Podstawą leczenia zachowawczego polipów nosa są leki stosowane miejscowo, przede wszystkim glikokortykosteroidy donosowe, które zmniejszają stan zapalny błony śluzowej i mogą ograniczać wielkość polipów. W aktualnych standardach znajduję się również leki biologiczne.

Uzupełniająco stosuje się płukanie nosa roztworami soli (irygacje), które pomagają usuwać wydzielinę i wspierają naturalne oczyszczanie dróg oddechowych.

Zabieg operacyjny (najczęściej endoskopowa operacja zatok) rozważa się wtedy, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi oczekiwanych efektów lub gdy polipy są na tyle duże, że znacząco blokują drożność nosa i zatok. Celem operacji jest usunięcie zmian oraz przywrócenie prawidłowej wentylacji i odpływu wydzieliny. Należy jednak pamiętać, że operacja nie usuwa przyczyny choroby, dlatego po zabiegu konieczne jest dalsze leczenie zachowawcze, aby zmniejszyć ryzyko nawrotu polipów.

Polipy nosa często idą w parze z przewlekłym zapaleniem zatok. W takiej sytuacji leczenie powinno odpowiadać konkretnym dolegliwościom — innym postępowaniem obejmuje się same polipy, a nieco innym objawy zapalenia zatok. Sinupret^® w postaci tabletek drażowanych oraz kropli doustnych, zawierający kompozycję pięciu roślin leczniczych (korzenia goryczki, kwiatu pierwiosnka, ziela szczawiu, kwiatu bzu czarnego oraz ziela werbeny), jest stosowany wspomagająco w ostrych i przewlekłych stanach zapalnych zatok u dzieci od 6. roku życia oraz w przewlekłych stanach zapalnych zatok u dorosłych. Działanie leków z grupy Sinupret^® wiąże się ze wsparciem naturalnych mechanizmów oczyszczania dróg oddechowych, co ma znaczenie u pacjentów z zapaleniem zatok, u których zaleganie wydzieliny i zaburzony drenaż odgrywają istotną rolę w utrzymywaniu się objawów [3,4].

Jak zapobiegać nawrotom polipów po leczeniu?

Zapobieganie nawrotom polipów nosa polega przede wszystkim na kontrolowaniu przewlekłego stanu zapalnego błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, który leży u ich podłoża. Ma to kluczowe znaczenie, ponieważ stan zapalny sprzyja powstawaniu polipów, a ich obecność może utrudniać leczenie i podtrzymywać chorobę. Dlatego skuteczne postępowanie nie ogranicza się do usunięcia zmian, lecz wymaga długoterminowej kontroli procesu zapalnego.

Zaleca się:

• regularne leczenie przeciwzapalne i stałą kontrolę laryngologiczną — stosowanie leków zaleconych przez specjalistę pozwala ograniczyć stan zapalny i zmniejszyć ryzyko nawrotu polipów, a regularne wizyty kontrolne umożliwiają wczesne wykrycie zmian i odpowiednie dostosowanie leczenia;

• systematyczną higienę nosa i wspomaganie oczyszczania zatok — płukanie nosa roztworami soli pomaga usuwać wydzielinę, alergeny i drobnoustroje oraz wspiera naturalne mechanizmy oczyszczania dróg oddechowych. W wybranych przypadkach lekarz może zalecić leczenie wspomagające, w tym leki roślinne o działaniu sekretolitycznym, które ułatwiają usuwanie wydzieliny i poprawiają drożność nosa oraz zatok;

• leczenie chorób współistniejących — kontrola alergii, astmy czy nadwrażliwości na niesteroidowe leki przeciwzapalne zmniejsza nasilenie stanu zapalnego i ogranicza ryzyko nawrotów.

Dla pacjentów oznacza to konieczność leczenia podtrzymującego także po zakończeniu terapii lub zabiegu, ponieważ choroba ma charakter przewlekły i tendencję do nawrotów. Regularna kontrola stanu błony śluzowej oraz utrzymywanie drożności nosa i zatok zmniejszają ryzyko ponownego pojawienia się zmian i pozwalają lepiej kontrolować objawy.

To jest lek. Dla bezpieczeństwa stosuj go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania i tylko wtedy, gdy jest to konieczne. W przypadku wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Piśmiennictwo:

[1] Fokkens W.J. i wsp., European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020, Rhinology Supplement, 2020 [dostęp online 02.04.2026]

[2] Stevens W.W., Schleimer R.P., Kern R.C., Chronic rhinosinusitis with nasal polyps, Journal of Allergy and Clinical Immunology in Practice, 2016 [dostęp online 02.04.2026]

[3] Charakterystyka Produktu Leczniczego Sinupret, tabletki drażowane

[4] Charakterystyka Produktu Leczniczego Sinupret, krople doustne