Zapalenie zatok u dzieci

Zapalenie zatok u dziecka może początkowo przypominać zwykłe przeziębienie. Najczęściej pojawiają się niedrożność nosa, wydzielina i kaszel, natomiast ból lub uczucie rozpierania twarzy nie zawsze występują albo dziecko nie potrafi ich jeszcze dokładnie opisać.

Wyjaśniamy, jak rozpoznać zapalenie zatok u dzieci, co może je wywoływać, jak łagodzić dolegliwości w domu oraz kiedy potrzebna jest konsultacja lekarska.

Zatkane zatoki u dzieci – jak rozpoznać problem?

Hasło „zatkane zatoki” to potoczne określenie sytuacji, w której dziecko ma niedrożny nos, zalegającą wydzielinę i trudności ze swobodnym oddychaniem. Dolegliwości wynikają z obrzęku błony śluzowej nosa i zatok oraz zaburzenia odpływu zalegającej wydzieliny. Sama niedrożność nosa nie przesądza jednak o zapaleniu zatok ani tym bardziej nie sugeruje, że rozwija się bakteryjne zapalenie zatok.

Na ostre zapalenie nosa i zatok przynosowych u dziecka może wskazywać nagłe wystąpienie co najmniej dwóch objawów. Jednym z nich powinna być niedrożność nosa albo wydzielina wypływająca z nosa lub spływająca do gardła. Mogą im towarzyszyć:

• kaszel występujący w dzień lub w nocy;

• ból głowy albo uczucie ucisku w obrębie twarzy, zgłaszane częściej przez starsze dzieci;

• osłabienie węchu (zwłaszcza u starszych dzieci);

• gorączka i pogorszenie samopoczucia [1,2].

U młodszych dzieci objawy są często mniej charakterystyczne. Rodzic może zauważyć niespokojny sen, gorszy apetyt, oddychanie przez usta lub częste odchrząkiwanie. O przyczynie dolegliwości więcej mówi ich przebieg niż wygląd samej wydzieliny. Objawy utrzymujące się ponad 10 dni bez wyraźnej poprawy, nasilające się po wcześniejszym złagodzeniu albo rozpoczynające się wysoką gorączką i ropną wydzieliną wymagają oceny lekarskiej [1,2].

Przyczyny zapalenia zatok u dzieci

Najczęściej zapalenie błony śluzowej nosa i zatok rozpoczyna się wraz z wirusową infekcją dróg oddechowych. Stan zapalny prowadzi do obrzęku błony śluzowej, zwężenia ujść zatok i spowolnienia pracy rzęsek usuwających śluz. Wydzielina zaczyna zalegać, a dziecko odczuwa niedrożność nosa. U niewielkiej części chorych w zmienionym przez infekcję środowisku mogą następnie namnożyć się bakterie.

Przedłużaniu się lub nawracaniu dolegliwości sprzyjają również:

• alergiczny nieżyt nosa;

• przerost migdałka gardłowego;

• narażenie na dym tytoniowy i inne substancje drażniące;

• nieprawidłowości anatomiczne utrudniające odpływ wydzieliny;

• zaburzenia pracy rzęsek nabłonka;

• mukowiscydoza, niedobory odporności i inne choroby przewlekłe [1,2].

Zatoki u 3-latka a starszego dziecka – co warto wiedzieć?

Zatoki przynosowe rozwijają się stopniowo przez całe dzieciństwo, dlatego u trzylatka poszczególne ich grupy różnią się wielkością i stopniem rozwoju. Zatoki szczękowe i zatoki sitowe są obecne już po urodzeniu, natomiast zatoki klinowe i zatoki czołowe rozwijają się później i stopniowo powiększają wraz z wiekiem. Małe dziecko może więc zachorować na zapalenie zatok, ale rozmieszczenie stanu zapalnego i odczuwane dolegliwości mogą różnić się od występujących u starszych dzieci.

U trzylatka częściej obserwuje się objawy mało charakterystyczne: niedrożność nosa, wydzielinę, kaszel w dzień i w nocy, oddychanie przez usta, nieprzyjemny zapach z ust, gorszy apetyt lub rozdrażnienie. Dziecko zwykle nie potrafi jeszcze dokładnie wskazać miejsca bólu. U starszych dzieci częściej pojawiają się ból głowy, ucisk w obrębie policzków lub czoła, ból promieniujący do zębów oraz osłabienie węchu [2].

Wiek dziecka nie przesądza o rozpoznaniu. Ważniejsze są czas utrzymywania się objawów i ich przebieg. Badania obrazowe nie są rutynowo potrzebne przy typowym ostrym zapaleniu zatok – lekarz rozpoznaje je przede wszystkim na podstawie dolegliwości. Tomografię wykonuje się głównie wtedy, gdy przebieg jest nietypowy albo istnieje podejrzenie powikłań [1,2].

Chore zatoki a oczy – kiedy obrzęk powinien niepokoić?

Niewielka, obustronna opuchlizna powiek może towarzyszyć niedrożności nosa lub alergii, zwłaszcza rano. Mniej niepokoi, jeśli szybko ustępuje, skóra nie jest zaczerwieniona, oko nie boli, a dziecko widzi i porusza oczami bez trudności.

Pilnej oceny lekarskiej wymaga natomiast obrzęk, który:

• występuje głównie po jednej stronie;

• szybko się powiększa lub obejmuje całą okolicę oka;

• łączy się z zaczerwienieniem, bólem albo gorączką;

• powoduje ból lub ograniczenie ruchów oka;

• towarzyszy mu pogorszenie albo podwójne widzenie;

• prowadzi do wyraźnej asymetrii ustawienia oczu.

Zatoki sitowe sąsiadują bezpośrednio z oczodołem i oddziela je od niego cienka warstwa kości. Z tego powodu stan zapalny może niekiedy objąć tkanki wokół oka. Takie powikłania występują rzadko, ale mogą postępować szybko, dlatego jednostronnego, nasilającego się obrzęku okolicy oka nie należy ignorować [1,2].

Jak odetkać zatoki u dziecka? Poznaj domowe sposoby

Domowe leczenie zapalenia zatok u dzieci nie usuwa stanu zapalnego natychmiast, ale może zmniejszyć obrzęk błony śluzowej, dzięki czemu może ułatwić usuwanie wydzieliny i poprawić komfort oddychania. W przypadku łagodnej infekcji warto:

• stosować gotowe, sterylne krople lub aerozol z roztworem soli przeznaczonym dla wieku dziecka;

• zachęcać starsze dziecko do delikatnego wydmuchiwania nosa;

• u młodszego dziecka ostrożnie usuwać rozrzedzoną wydzielinę aspiratorem;

• podawać odpowiednią ilość płynów;

• regularnie wietrzyć pomieszczenie i unikać dymu tytoniowego oraz innych substancji drażniących;

• zapewnić dziecku odpoczynek [1,2].

Nie należy dążyć do całkowitego usunięcia wydzieliny za wszelką cenę. Zbyt częste odsysanie, mocne wydmuchiwanie nosa lub wielokrotne stosowanie aerozolu może dodatkowo podrażniać błonę śluzową. Jeżeli niedrożności nosa towarzyszą nasilający się ból, wysoka gorączka, jednostronny obrzęk twarzy albo obrzęk okolicy oka, domowe sposoby nie powinny opóźniać konsultacji lekarskiej.

Płukanie zatok u 3-latka – czy irygacja jest bezpieczna dla malucha?

„Płukanie zatok” jest potoczną nazwą irygacji jam nosowych. U trzylatka nie musi być ona pierwszym sposobem postępowania – zwykle łatwiejsze jest zastosowanie gotowych kropli lub delikatnego aerozolu z solą i usunięcie rozrzedzonej wydzieliny. Irygację można rozważyć, jeżeli dziecko współpracuje, a używany zestaw jest przeznaczony dla jego wieku. Zabiegu nie należy wykonywać na siłę ani pod dużym ciśnieniem. Jeśli wywołuje ból ucha, krwawienie z nosa, silny kaszel lub krztuszenie, trzeba go przerwać [1,2].

Ciepłe okłady i leczenie solą – naturalna ulga na ból

Ciepły, lecz nie gorący okład przyłożony do policzków lub czoła może chwilowo złagodzić uczucie ucisku. Nie udrażnia jednak ujść zatok i nie skraca czasu infekcji. Nie należy natomiast stosować bardzo gorących kompresów ani inhalacji nad naczyniem z parującą wodą, ponieważ grożą oparzeniem.

Określenie „leczenie solą” oznacza stosowanie przeznaczonych do nosa roztworów soli fizjologicznej lub wody morskiej. Gotowy preparat może nawilżyć błonę śluzową, rozrzedzić zalegającą wydzielinę i ułatwić jej usunięcie. Roztwory o większym stężeniu soli mogą zmniejszać obrzęk, ale częściej powodują szczypanie, dlatego u dziecka należy wybierać produkty odpowiednie do wieku i używać ich zgodnie z instrukcją.

Do irygacji należy używać gotowego, sterylnego roztworu albo wody sterylnej, destylowanej lub wcześniej przegotowanej i ostudzonej, połączonej z odpowiednią mieszanką soli. Nie wolno stosować nieprzegotowanej wody bezpośrednio z kranu [3].

Zapalenie zatok u dzieci – leki bez recepty (OTC)

U dzieci od 6. roku życia można stosować Sinupret^® w postaci kropli doustnych albo tabletek drażowanych. Są to dostępne bez recepty leki roślinne stosowane wspomagająco w ostrych i przewlekłych stanach zapalnych zatok. Działają sekretolitycznie – rozrzedzają zalegającą wydzielinę, ułatwiając jej usunięcie i zmniejszając obrzęk błony śluzowej górnych dróg oddechowych, wspierając prawidłowe oczyszczanie nosa oraz zatok [4,5].

Obie postacie zawierają połączenie pięciu roślin leczniczych: korzenia goryczki, kwiatu pierwiosnka, ziela szczawiu, kwiatu bzu czarnego i ziela werbeny. Krople można podać po rozcieńczeniu w niewielkiej ilości płynu, natomiast tabletki należy połykać w całości. Wybór postaci zależy więc między innymi od tego, czy dziecko potrafi połknąć tabletkę [4,5].

Pozostałe leki dostępne bez recepty dobiera się do konkretnych dolegliwości:

• ból i gorączka – można zastosować paracetamol albo ibuprofen w dawce dostosowanej do wieku i masy ciała dziecka. Nie należy rutynowo podawać obu leków jednocześnie ani łączyć kilku preparatów zawierających tę samą substancję czynną;

• silna niedrożność nosa – niektóre preparaty obkurczające błonę śluzową są dopuszczone do stosowania u dzieci, ale różnią się stężeniem i dolną granicą wieku. Powinny być używane krótko i dokładnie według ulotki, ponieważ zbyt długie stosowanie może ponownie nasilić niedrożność nosa;

• objawy alergii – leki przeciwhistaminowe mają uzasadnienie, gdy niedrożności nosa towarzyszy alergiczny nieżyt nosa. Nie powinno się ich podawać wyłącznie po to, aby „wysuszyć” wydzielinę podczas infekcji;

• zalegająca wydzielina – sterylny roztwór soli fizjologicznej może ułatwić oczyszczanie nosa [1,2].

Dostępność preparatu bez recepty nie oznacza, że nadaje się on dla dziecka w każdym wieku. Przed podaniem należy sprawdzić wskazanie, skład, dawkowanie i przeciwwskazania. Antybiotyki nie są lekami OTC i nie stosuje się ich na własną rękę – mogą być potrzebne jedynie w wybranych przypadkach bakteryjnego zapalenia zatok rozpoznanego przez lekarza [1,2].

Kiedy należy zgłosić się do lekarza?

Konsultacja lekarska jest potrzebna, jeżeli:

• objawy utrzymują się ponad 10 dni bez wyraźnej poprawy;

• po początkowym złagodzeniu dolegliwości następuje ponowne pogorszenie;

• dziecko ma wysoką lub utrzymującą się gorączkę;

• pojawia się silny, zwłaszcza jednostronny ból twarzy albo głowy;

• dziecko jest wyraźnie osłabione, odmawia picia lub oddaje znacznie mniej moczu;

• zapalenia zatok często nawracają albo objawy trwają ponad 12 tygodni [1,2].

Pilnej pomocy wymagają obrzęk lub zaczerwienienie okolicy oka, ból podczas poruszania okiem, zaburzenia widzenia, sztywność karku, nadmierna senność, zaburzenia świadomości albo gwałtowne pogorszenie stanu dziecka [1,2].

To jest lek. Dla bezpieczeństwa stosuj go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania i tylko wtedy, gdy jest to konieczne. W przypadku wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Piśmiennictwo

[1] Fokkens W.J., Lund V.J., Hopkins C. i in., European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020, „Rhinology” 2020, t. 58, supl. S29, s. 1–464, DOI: 10.4193/Rhin20.600 [dostęp online 14.09.2026].

[2] Leung A.K.C., Hon K.L., Chu W.C.W., Acute Bacterial Sinusitis in Children: An Updated Review, „Drugs in Context” 2020, t. 9, art. 2020-9-3, DOI: 10.7573/dic.2020-9-3 [dostęp online 14.09.2026].

[3] Centers for Disease Control and Prevention, How to Safely Rinse Sinuses, 2024 [dostęp online 14.09.2026].

[4] Charakterystyka Produktu Leczniczego Sinupret^®, krople doustne, roztwór

[5] Charakterystyka Produktu Leczniczego Sinupret^®, tabletki drażowane