Oddychanie przez usta u dzieci a zapalenie zatok

Podczas infekcji przebiegającej z katarem błona śluzowa nosa i zatok przynosowych obrzmiewa, a zalegająca wydzielina utrudnia przepływ powietrza przez nos. Dziecko zaczyna wtedy oddychać przez usta, aby swobodniej nabierać powietrza. Jeśli robi to tylko w czasie infekcji, problem zwykle ustępuje po odzyskaniu drożności nosa [1,2].

Większej uwagi wymaga oddychanie przez usta, które utrzymuje się także po zakończeniu choroby, występuje podczas snu albo łączy się z chrapaniem, niespokojnym snem i przewlekłym katarem. Nie zawsze oznacza zapalenie zatok, dlatego trzeba ustalić, co utrudnia dziecku oddychanie przez nos, zamiast ograniczać się do przypominania mu o zamykaniu ust [2,3].

Jakie są najczęstsze przyczyny oddychania przez usta u dzieci?

Oddychanie przez usta najczęściej wynika z niedrożności nosa albo zwężenia innego odcinka górnych dróg oddechowych. Przyczyną mogą być obrzęk i zalegająca wydzielina, powiększone migdałki lub budowa anatomiczna nosa. Czasami kilka problemów występuje jednocześnie, na przykład alergiczny nieżyt nosa i przerost migdałka gardłowego [2,3].

Przerost migdałka gardłowego (trzeciego migdałka) i migdałków podniebiennych

Migdałek gardłowy znajduje się wysoko za jamą nosową, dlatego nie można go zobaczyć po zwykłym otwarciu ust. Gdy nadmiernie się powiększa, ogranicza przepływ powietrza z nosa do gardła. Dziecko może wtedy stale otwierać usta, chrapać, niespokojnie spać i mówić tak, jakby miało zatkany nos. Przerośnięty migdałek gardłowy może również utrudniać prawidłową wentylację ucha środkowego, dlatego problemowi czasem towarzyszą nawracające zapalenia uszu, zaleganie płynu za błoną bębenkową lub pogorszenie słuchu [4].

Migdałki podniebienne znajdują się po obu stronach gardła. Ich przerost nie blokuje nosa bezpośrednio, ale może zwężać gardło i zwiększać opór w górnych drogach oddechowych. Jeśli dziecko ma powiększony zarówno migdałek gardłowy, jak i migdałki podniebienne, trudności w oddychaniu oraz chrapanie mogą być szczególnie wyraźne podczas snu [2,3].

Przewlekły katar i zapalenie zatok – niedrożność nosa jako główna przyczyna

Podczas przeziębienia obrzęk błony śluzowej oraz zalegająca wydzielina zwężają przewody nosowe. Dziecko zaczyna więc oddychać przez usta, zwłaszcza w nocy. Jeśli po ustąpieniu infekcji odzyskuje drożność nosa i ponownie oddycha przez niego swobodnie, problem miał najprawdopodobniej charakter przejściowy.

Większej uwagi wymaga niedrożność nosa, która nie ustępuje między kolejnymi infekcjami. Przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych może powodować utrzymujący się katar, spływanie wydzieliny do gardła, kaszel, osłabienie węchu oraz oddychanie przez usta. U dzieci kaszel często należy do bardziej zauważalnych dolegliwości niż ból lub uczucie ucisku twarzy. Objawy utrzymujące się przez co najmniej 12 tygodni wymagają ustalenia przyczyny, ponieważ przewlekły katar może wynikać również z alergii lub przerostu migdałka gardłowego [1,3].

Alergiczny nieżyt nosa

Kontakt z alergenem wywołuje reakcję zapalną błony śluzowej nosa. Pojawiają się wówczas obrzęk, wodnista wydzielina, kichanie i świąd nosa, a niekiedy również łzawienie oraz swędzenie oczu. Gdy obrzęk ogranicza przepływ powietrza, dziecko zaczyna oddychać przez usta i może chrapać podczas snu [5].

Objawy mogą występować sezonowo, na przykład w okresie pylenia roślin, albo utrzymywać się przez cały rok przy uczuleniu między innymi na roztocze kurzu domowego. Jeżeli niedrożność nosa nie ustępuje mimo leczenia alergicznego nieżytu nosa, lekarz powinien sprawdzić, czy oddychania nie utrudnia dziecku również inna przyczyna, na przykład przerost migdałka gardłowego [3,4].

Krzywa przegroda nosowa i inne wady anatomiczne

Przegroda nosowa oddziela prawą część nosa od lewej. Jeśli znacznie odchyla się na jedną stronę, może zwężać przewód nosowy i stale utrudniać przepływ powietrza. Nie każda nierówność przegrody powoduje jednak dolegliwości. Znaczenie ma to, czy dziecko odczuwa przewlekłą niedrożność, oddycha przez usta, chrapie albo wyraźnie gorzej oddycha jedną stroną nosa.

Do rzadszych przeszkód anatomicznych należą między innymi wrodzone zwężenie lub zarośnięcie tylnych otworów jamy nosowej. Drożność nosa mogą ograniczać także powiększone małżowiny nosowe, choć ich przerost często wiąże się z alergią lub przewlekłym stanem zapalnym, a nie z wadą wrodzoną [3].

Jednostronną niedrożność nosa może także powodować ciało obce. Nie jest to wada anatomiczna i wymaga oceny lekarskiej [4].

Jakie mogą być długoterminowe skutki oddychania przez usta u dzieci?

Oddychanie przez usta wyłącznie podczas krótkiej infekcji zwykle nie powoduje trwałych następstw. Problem wymaga uwagi, gdy dziecko przez wiele tygodni lub miesięcy nie może swobodnie oddychać przez nos. Część obserwowanych dolegliwości wiąże się z przepływem powietrza przez jamę ustną, a część z niedrożnością górnych dróg oddechowych i pogorszeniem jakości snu.

Długotrwałemu oddychaniu przez usta mogą towarzyszyć:

• wysychanie jamy ustnej i gardła – przepływające powietrze przyspiesza parowanie śliny, dlatego dziecko może odczuwać suchość, częściej pić w nocy lub mieć nieprzyjemny zapach z ust [2];

• chrapanie i niespokojny sen – dziecko może się wybudzać, pocić albo przyjmować nietypową pozycję, aby ułatwić sobie oddychanie [4,6];

• zmęczenie i trudności z koncentracją w ciągu dnia – mogą pojawić się, jeśli niedrożność dróg oddechowych regularnie zakłóca sen [6];

• nieprawidłowości w rozwoju zgryzu i twarzoczaszki – utrzymywanie otwartych ust zmienia ułożenie języka, warg i żuchwy, co u rosnącego dziecka może sprzyjać między innymi zwężeniu łuku zębowego, wysoko wysklepionemu podniebieniu oraz wadom zgryzu [2].

Takie następstwa nie rozwijają się u każdego dziecka. Badania dotyczące związku oddychania przez usta z rozwojem zgryzu i twarzoczaszki nie przynoszą całkowicie jednolitych wyników. Znaczenie mają między innymi przyczyna niedrożności, wiek dziecka oraz czas utrzymywania się problemu. Dlatego przewlekłego oddychania przez usta nie należy uznawać wyłącznie za nawyk – najpierw trzeba ustalić, co utrudnia przepływ powietrza przez nos [2,4].

Co robić, gdy dziecko oddycha przez usta i ma objawy zatokowe?

Najpierw warto ustalić, czy dziecko oddycha przez usta tylko podczas kataru, czy również po odzyskaniu drożności nosa. Trzeba zwrócić uwagę na czas utrzymywania się objawów, chrapanie, nocny kaszel, spływanie wydzieliny do gardła oraz to, czy dziecko swobodnie oddycha przez obie strony nosa.

Podczas infekcji można:

• nawilżać i oczyszczać nos – roztwór soli fizjologicznej pomaga rozrzedzić wydzielinę i ułatwia jej usunięcie [1];

• pomóc młodszemu dziecku usunąć wydzielinę – jeśli nie potrafi jeszcze wydmuchać nosa, można delikatnie zastosować aspirator, szczególnie przed posiłkiem i snem;

• dbać o nawodnienie i warunki w pokoju – regularne podawanie płynów, wietrzenie pomieszczenia oraz unikanie dymu tytoniowego zmniejszają dodatkowe podrażnienie błony śluzowej;

• obserwować przebieg choroby – ważne jest, czy objawy stopniowo słabną, pozostają bez poprawy, czy ponownie nasilają się po kilku lepszych dniach [1].

Nie należy nakłaniać dziecka do zamykania ust, dopóki zatkany nos utrudnia mu oddychanie. Jeżeli problem nie ustępuje wraz z infekcją, pojawia się również w dzień albo powraca każdej nocy, lekarz powinien poszukać jego przyczyny.

Sinupret^® u dzieci — kiedy można go zastosować?

Gdy dziecko zaczyna oddychać przez usta z powodu niedrożności nosa towarzyszącej zapaleniu zatok, ważne staje się rozrzedzenie zalegającego śluzu i ułatwienie jego usuwania. W takim przypadku można zastosować Sinupret^® – lek roślinny o działaniu sekretolitycznym. Rozrzedza on wydzielinę i pomaga zmniejszyć stan zapalny błon śluzowych górnych dróg oddechowych. Wraz z odzyskiwaniem drożności nosa dziecko może swobodniej powracać do oddychania przez nos [7,8].

Sinupret^® zawiera połączenie pięciu surowców roślinnych: korzenia goryczki, kwiatu pierwiosnka, ziela szczawiu, kwiatu bzu czarnego oraz ziela werbeny. Dzieci od 6. roku życia mogą przyjmować lek w postaci kropli doustnych albo tabletek drażowanych. Krople podaje się doustnie, po rozpuszczeniu w niewielkiej ilości płynu lub bez rozpuszczania. Obie postacie stosuje się wspomagająco w ostrych i przewlekłych stanach zapalnych zatok [7,8].

Kiedy oddychanie przez usta u dziecka wymaga konsultacji ze specjalistą?

Do pediatry lub laryngologa warto zgłosić się, jeśli dziecko:

• oddycha przez usta także po zakończeniu infekcji;

• regularnie chrapie, śpi niespokojnie lub ma przerwy w oddychaniu podczas snu;

• często budzi się z suchymi ustami, a w dzień jest senne, rozdrażnione lub ma trudności z koncentracją;

• ma przewlekły katar, nawracające zapalenia uszu albo gorzej słyszy;

• stale gorzej oddycha jedną stroną nosa;

• ma trudności z domykaniem ust lub widoczne nieprawidłowości zgryzu [2,3,4,6].

Lekarz oceni drożność nosa, stan migdałków i charakter wydzieliny. Jeśli podejrzewa alergię, może skierować dziecko do alergologa, a w przypadku zmian zgryzu – zalecić konsultację stomatologiczną lub ortodontyczną.

To jest lek. Dla bezpieczeństwa stosuj go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania. Nie przekraczaj maksymalnej dawki leku. W przypadku wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Piśmiennictwo:

[1] Fokkens W.J., Lund V.J., Hopkins C. i in., European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020, „Rhinology” 2020, t. 58, supl. S29, s. 1–464, DOI: 10.4193/Rhin20.600 [dostęp online 15.09.2026].

[2] Lin L., Zhao T., Qin D., Hua F., He H., The Impact of Mouth Breathing on Dentofacial Development: A Concise Review, „Frontiers in Public Health” 2022, t. 10, art. 929165, DOI: 10.3389/fpubh.2022.929165 [dostęp online 15.09.2026].

[3] Tanveer M.S., Javed M., Tanveer M.H., Causes and Treatments of Nasal Obstruction in Children and Adolescents: A Systematic Literature Review, „The Egyptian Journal of Otolaryngology” 2022, t. 38, art. 68, DOI: 10.1186/s43163-022-00254-6 [dostęp online 15.09.2026].

[4] Ahmad Z., Krüger K., Lautermann J. i in., Adenoid Hypertrophy—Diagnosis and Treatment: The New S2k Guideline, „HNO” 2023, t. 71, supl. 1, s. 67–72, DOI: 10.1007/s00106-023-01299-6 [dostęp online 15.09.2026].

[5] Cheng M., Dai Q., Liu Z., Wang Y., Zhou C., New Progress in Pediatric Allergic Rhinitis, „Frontiers in Immunology” 2024, t. 15, art. 1452410, DOI: 10.3389/fimmu.2024.1452410 [dostęp online 15.09.2026].

[6] Evans H.J., Gibson N.A., Bennett J. i in., British Thoracic Society Guideline for Diagnosing and Monitoring Paediatric Sleep-Disordered Breathing, „Thorax” 2023, t. 78, nr 10, s. 1043–1054, DOI: 10.1136/thorax-2022-219582 [dostęp online 15.09.2026].

[7] Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz Ulotka dla pacjenta Sinupret^®, krople doustne, roztwór.

[8] Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz Ulotka dla pacjenta Sinupret^®, tabletki drażowane.