Zatokowy ból głowy – przyczyny, objawy i sposoby leczenia

Ból głowy związany z zapaleniem zatok jest bardzo specyficzny: ma charakter uczucia ucisku, rozpierania w okolicy czoła, policzków i u nasady nosa, często nasila się przy pochylaniu a niekiedy promieniuje także do okolicy górnych zębów.  Zazwyczaj towarzyszy mu niedrożność nosa spowodowana zalegającą gęstą wydzieliną, ale może pojawić się też w przebiegu stanu zapalnego przebiegającego bez kataru.

Dowiedz się, skąd się bierze, po czym go rozpoznać oraz ile trwa zatokowy ból głowy w typowym epizodzie choroby oraz co rzeczywiście pomaga na taki ból. 

Co to jest zatokowy ból głowy i dlaczego występuje?

Zatokowy ból głowy to dolegliwość wynikająca z zapalenia i obrzęku błony śluzowej zatok przynosowych. Gdy śluzówka puchnie, a ujścia zatok do nosa zostają zaczopowane gęstą wydzieliną, w komorach powietrznych tworzy się nieprawidłowe ciśnienie. Ten „korek” utrudnia wentylację i odpływ śluzu, a pobudzone zakończenia nerwu trójdzielnego w ścianach zatok generują charakterystyczny ból i uczucie rozpierania.

Najczęściej przyczyną jest ostre wirusowe zapalenie zatok przynosowych (przeziębienie), rzadziej nadkażenie bakteryjne. Dolegliwości może nasilać także współwystępujący: alergiczny nieżyt nosa, skrzywienie przegrody nosowej, przerost migdałka gardłowego, nagłe zmiany ciśnienia (lot, nurkowanie) oraz przesuszone powietrze. Gdy stan zapalny przeciąga się w czasie, ból zatokowy staje się przewlekły - nieustanne tępe pulsowanie jest naprawdę uciążliwe i skutecznie uniemożliwia skupienie się na pracy czy obowiązkach domowych.

W typowym epizodzie zapalenia zatok ból głowy narasta wraz z niedrożnością nosa, nasilający się przy pochylaniu, podskokach czy kaszlu, i łagodnieje, gdy udrażniamy ujścia zatok (toaleta nosa, nawilżanie, drenaż). 

Czy można pomylić ból głowy w przebiegu zapalenia zatok przynosowych z migreną? 

To różne jednostki chorobowe i najczęściej da się je rozróżnić, jeśli zwrócisz uwagę na kilka cech - wtedy udaje się uniknąć trudności diagnostycznych:

• Ból głowy zatokowy: uczucie ucisku lub rozpierania w obrębie twarzy i głowy, nasilenie przy pochyleniu, kaszlu, podskokach; często mu towarzyszy niedrożność nosa i/lub uczucie „zatkania” (wydzielina może być, ale nie musi), możliwy ból górnych zębów, stan podgorączkowy; zwykle w przebiegu trwającej od dłuższego czasu infekcji albo nagłego zaostrzenia nieżytu nosa.

• Migrena: ból częściej pulsujący, umiarkowany–silny, z nadwrażliwością na światło i dźwięk, nierzadko nudnościami i wymiotami; brak związku z katarem; u części chorych pojawia się aura.

Jakie są przyczyny zatokowego bólu głowy?

Mechanika odpływu i wahań ciśnienia tłumaczy, dlaczego zatokowy ból głowy jest pulsujący, „siedzi” w czole, policzkach lub przy nasadzie nosa i potrafi dawać uczucie nieprzyjemnego „ciągnięcia”  górnych zębów i szczęki.

Gdy błona śluzowa nosa i zatok puchnie na skutek stanu zapalnego, ujścia zatok do nosa zwężają się lub zamykają, wentylacja komór powietrznych jest upośledzona, a śluz nie ma gdzie odpływać. Zaleganie wydzieliny i zmiany ciśnienia drażnią zakończenia nerwu trójdzielnego, co generuje ból. 

Co najczęściej prowadzi do takiej sytuacji?

• Ostre infekcje wirusowe (przeziębienie) i wtórne nadkażenia bakteryjne (obrzęk śluzówki + gęsta wydzielina).

• Alergiczny/niealergiczny nieżyt nosa (przewlekły obrzęk i nadreaktywność błony śluzowej).

• Czynniki anatomiczne (np. skrzywiona przegroda nosowa, przerost migdałka gardłowego, wąskie ujścia zatok).

• Czynniki środowiskowe (dym tytoniowy, suche/zapy­lone powietrze, nagłe zmiany temperatury).

• Różnice ciśnień, tzw. barotrauma zatok (np. lot samolotem, nurkowanie).

• Stomatologiczne ogniska zapalne górnych zębów (dotyczy zwłaszcza zatoki szczękowej).

Te czynniki działają pojedynczo lub łącznie, upośledzając drenaż i wentylację zatok. Dlatego w praktyce leczenie celuje zarówno w leczenie zapalenia błony śluzowej, czyli zmniejszenie obrzęku i upłynnienie wydzieliny, jak i w przyczynę (np. alergię, ekspozycję środowiskową czy problem stomatologiczny).

Objawy zatokowego bólu głowy – jak rozpoznać infekcję?

Sprawdź trzy rzeczy: kiedy pojawił się ból, gdzie jest najsilniejszy i jakie objawy mu towarzyszą.

1. Kiedy? (czas trwania i przebieg)

• Początek zwykle po infekcji górnych dróg oddechowych lub jej zaostrzeniu.

• Objawy utrzymują się ponad 10 dni bez wyraźnej poprawy albo wracają po krótkiej poprawie (to typowy czas trwania zatokowego bólu głowy).

• Nasilenie przy wykonywaniu gwałtownych ruchów (pochylaniu, kaszlu, podskokach).

2. Gdzie boli? (lokalizacja i charakter)

• Umiejscowienie bólu w obrębie czoło (zatoki czołowe), policzków, okolic pod oczami (zatoki szczękowe), nasady nosa lub za oczami.

• Dolegliwości bólowe najczęściej o charakterze uciskowym, rozpierającym, czasem pulsującym.

• Możliwe promieniowanie do górnych zębów lub szczęki – klasyczne bóle głowy od zatok.

3. Co im towarzyszy? (objawy współistniejące)

• Niedrożność nosa, uczucie jego całkowitego „zatkania” (zwłaszcza w ostrym zapaleniu zatok przynosowych), gęsta wydzielina (może, ale nie musi być widoczna).

• Spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, chrypka lub nocny kaszel.

• Upośledzenie węchu, osłabienie, stan podgorączkowy; u części chorych ból przy opukiwaniu okolicy zatok.

• Rzadziej: ból podczas żucia, tkliwość górnych zębów (zwłaszcza przy zajęciu zatoki szczękowej).

Co pomaga na zatokowy ból głowy? Postępowanie i leczenie

Typowe wirusowe zapalenie zatok przynosowych ustępuje zwykle w ciągu 7–10 dni, a ból głowy łagodnieje, gdy poprawia się drożność nosa i odpływ zalegającej wydzieliny. 

Zacznij od domowych sposobów i terapii objawowej:

• toaleta nosa (płukanie/irygacje lub nebulizacje 0,9% NaCl),

• nawodnienie organizmu i nawilżanie powietrza,

• unikanie dymu,

• odpoczynek.

Z leków dostępnych bez recepty należy rozważyć leki roślinne, np. lek Sinupret^® extract. Intensywne działanie leku Sinupret^® extract w przypadku ostrego zapalenia zatok przynosowych zostało potwierdzone w badaniach klinicznych przeprowadzanych zgodnie z aktualnymi, najwyższymi standardami naukowymi. Oprócz tego należy rozważyć leki przeciwzapalne lub paracetamol (zgodnie z ulotką) oraz donosowe glikokortykosteroidy (GKS) w razie nasilonego obrzęku śluzówki. Leki obkurczające do nosa stosuj krótko (zwykle maks. 3–5 dni), by uniknąć nasilenia obrzęku „z odbicia”. Stosuj delikatne ciepłe okłady na okolice zatok, odpoczywaj i śpij w pozycji z lekko uniesioną głową, unikaj gwałtownego pochylania się. Priorytetem jest udrożnienie ujść zatok i upłynnienie wydzieliny; leki przeciwbólowe mają charakter wspierający. 

Gdy objawy przeciągają się ponad 10 dni bez poprawy, wracają po krótkiej poprawie, albo pojawiają się czerwone flagi (wysoka gorączka, silny ból jednostronny, obrzęk powiek/twarzy, zaburzenia widzenia/węchu), należy skonsultować się z lekarzem. Dodatkowo w ciąży, przy chorobach przewlekłych oraz u dzieci dobór leków (zwłaszcza kropli obkurczających) zawsze powinien być dostosowany do wieku i stanu zdrowia.

Jak leczyć silny ból głowy od zatok?

Konsultacja lekarska jest wskazana, gdy ból jest silny, towarzyszy mu gorączka lub ropna wydzielina, albo gdy objawy trwają >10 dni, ponieważ wtedy lekarz oceni, czy spełnione są kryteria antybiotykoterapii, rozważy przedłużone stosowanie donosowych GKS, dobierze leki wspomagające (np. mukolityczne) lub skieruje do laryngologa, np. przy podejrzeniu zmian anatomicznych.

Tomografia komputerowa (TK) zatok nie jest potrzebna w typowym, niepowikłanym bólu zatok i zatokowego bólu głowy, ale bywa pomocna, a nawet niezbędna, gdy:

• ciężkie objawy utrzymują się mimo leczenia lub podejrzewa się przewlekłe zapalenie zatok (>12 tygodni),

• występują niepokojące objawy (obrzęk powiek/twarzy, zaburzenia widzenia, silny jednostronny ból twarzy, głowy lub szyi, wysoka gorączka, objawy neurologiczne) - celem wykluczenia powikłań oczodołowych/śródczaszkowych,

• planuje się zabieg laryngologiczny lub ocenia wady anatomiczne (np. skrzywienie przegrody, polipy),

• podejrzewa się, że przyczyny zatokowego bólu głowy związane są z problemami stomatologicznymi,

• pacjent jest ma problemy immunologiczne lub przebieg infekcji zatok jest nietypowy/nawracający.

U dzieci TK zleca się ostrożnie (dawka promieniowania); w pierwszej kolejności liczy się badanie laryngologiczne i leczenie przyczynowe.

Lek Sinupret^® extract – leczenie zatokowego bólu głowy; zatkanego nosa i kataru

Przy katarze i „zatkanym” nosie ból głowy często spowodowany jest zalegającą, gęstą wydzieliną. W takich przypadkach zaleca się uporządkowane postępowanie: nawadnianie, oczyszczanie nosa, odpoczynek oraz leczenie wspomagające. W ostrym, niepowikłanym zapaleniu zatok przynosowych u dorosłych idealnym rozwiązaniem jest Sinupret^® extract – lek roślinny, który ułatwia odpływ wydzieliny i poprawia drożność nosa. Dzięki temu może zmniejszać obciążenie zatok i łagodzić charakterystyczne dolegliwości głowy. Sinupret^® extract redukuje stan zapalny oraz obrzęk błony śluzowej górnych dróg oddechowych [2,5], rozrzedza wydzielinę, ułatwiając jej usunięcie [2,] a także pomaga złagodzić ból głowy i uczucie rozpierania twarzy [1]. Lek Sinupret^® extract działa już od pojawienia się pierwszych objawów [3], hamuje rozwój zapalenia zatok [1,2,4,5].

Lek Sinupret występuje w kilku wariantach, dzięki czemu łatwiej dopasować go do sytuacji:

• Sinupret^® extract (tabletki drażowane, OTC) – przeznaczony dla dorosłych, przy ostrym, niepowikłanym zapaleniu zatok przynosowych z objawami takimi jak katar, niedrożność nosa, ból głowy czy uczucie rozpierania twarzy [3].

• Sinupret^® tabletki drażowane (OTC) – dla dorosłych i młodzieży od 12 lat, a w mniejszej dawce również dla dzieci 6–11 lat; stosowany wspomagająco w ostrych i przewlekłych stanach zapalnych zatok [6].

• Sinupret^® krople doustne (OTC) – dla dorosłych oraz dzieci od 6 lat; można podać bez rozcieńczania lub po rozcieńczeniu niewielką ilością płynu [7].

Zawsze sięgaj po wariant odpowiedni do wieku i objawów, przyjmuj zgodnie z ulotką (zwykle przez 7–14 dni), a przy wrażliwym żołądku - po posiłku i popijając wodą. 

Jeśli dolegliwości trwają dłużej niż 7–14 dni, nasilają się lub nawracają, pojawia się wysoka gorączka, ropna wydzielina, silny ból, obrzęk powiek/twarzy lub zaburzenia widzenia, potrzebna jest konsultacja medyczna.

W leczeniu zapalenia zatok nie rezygnuj z leku na rzecz suplementu diety – wybierz skuteczną terapię!

[1] Bachert C et al. Poster: Multicentre, randomised, double‑blind, placebo‑controlled parallel‑group dose‑finding study of herbal medicine (dry extract) BNO‑1016 in acute rhinosinusitis. 84th Annual Meeting of the German Society of Oto‑Rhino‑Laryngology, Head and Neck Surgery, Nornberg 2013.

[2] Jund R et al. Clinical efficacy of a dry extract of five herbal drugs in acute viral rhinosinusitis. Rhinology 2012; 50(4): 417 426.

[3] Dokumentacja rejestracyjna leku Sinupret^® extract.

[4] Glatthaar‑Saalmüller B., Rauchhaus U., Rode S., Haunschild J., Saalmüller A., Antiviral activity in vitro of two preparations of the herbal medicinal product Sinupret^® against viruses causing respiratory infections. Phytomedicine 2011; 19: 1‑7.

[5] Seifert S. et. al., The novel Sinupret^® dry extract BNO1011 inhibits paw odema development in vivo and inflammatory mediator release in vitro, Poster GA New York 08/2012.

[6]. Charakterystyka produktu leczniczego Sinupret ^® tabletki drażowane.

[7]. Charakterystyka produktu leczniczego Sinupret^®  krople doustne.