Budowa nosa i zatok

Nos i zatoki przynosowe tworzą system, który odpowiada nie tylko za oddychanie, lecz także za filtrację, ogrzewanie i nawilżanie powietrza. Ich prawidłowa anatomia ma znaczenie dla komfortu oddychania, odporności oraz jakości węchu i mowy.

Aby lepiej zrozumieć mechanizmy, które stoją za takimi dolegliwościami jak niedrożność nosa, katar czy uczucie ucisku w obrębie twarzy, warto poznać podstawową budowę nosa i zatok oraz funkcje tych struktur. Prawidłowa budowa nosa i drożność ujść zatok ma kluczowe znaczenie dla zmniejszenia ryzyka wystąpienia zapalenia zatok przynosowych.

Jak zbudowany jest nos? Elementy zewnętrzne i wewnętrzne

Nos składa się z elementów zewnętrznych, które nadają mu kształt i chronią wejście do dróg oddechowych, oraz struktur wewnętrznych odpowiedzialnych za filtrację, ogrzewanie i nawilżanie powietrza.

Jakie struktury tworzą nos i jaką funkcję pełni każda z nich?

• Nos zewnętrzny – zbudowany z kości nosa (w części górnej) oraz chrząstek (w części dolnej), które nadają mu kształt i stabilność. Skóra i tkanki miękkie chronią wejście do nosa przed urazami i zanieczyszczeniami.

• Przegroda nosowa – pionowa struktura dzieląca jamę nosową na dwie symetryczne części. Składa się z chrząstki, lemiesza i blaszki pionowej kości sitowej. Odpowiada za prawidłowy przepływ powietrza i jego równomierne rozprowadzenie.

• Jama nosowa – obszerna przestrzeń wewnątrz nosa, wyścielona błoną śluzową i wyposażona w liczne naczynia krwionośne. To tutaj powietrze jest ogrzewane, oczyszczane z pyłków i drobnoustrojów oraz nawilżane, zanim trafi do gardła i dalej do płuc.

Błona śluzowa nosa

Błona śluzowa nosa to wyspecjalizowana warstwa nabłonka, która chroni drogi oddechowe przed zanieczyszczeniami i drobnoustrojami. 

Dlaczego stan błony śluzowej nosa wpływa na zdrowie dróg oddechowych?

Błona śluzowa nosa składa się z komórek gruczołowych wydzielających śluz oraz z nabłonka migawkowego, wyposażonego w tysiące drobnych rzęsek, które poruszają się w sposób falowy, przesuwając warstwę śluzu w kierunku nosogardła.

W śluzie zatrzymywane są wirusy, bakterie, pyłki i cząsteczki kurzu, a aparat śluzowo-rzęskowy usuwa je z nosa w naturalny sposób. Sprawność tego mechanizmu jest kluczowa dla zdrowia nosa i zatok.

Co się dzieje, gdy błona śluzowa jest podrażniona, przesuszona lub obrzęknięta?

Gdy błona śluzowa jest podrażniona, przesuszona lub obrzęknięta, ruch rzęsek ulega spowolnieniu i transport śluzowy staje się mniej wydajny. Wydzielina może wtedy zalegać w jamie nosowej i utrudniać swobodne oddychanie.

Takie warunki sprzyjają także rozwojowi stanów zapalnych oraz częstszym infekcjom górnych dróg oddechowych. Najczęściej prowadzą do nieżytu nosa, czyli kataru. 

W okresach zwiększonej zachorowalności na przeziębienie szczególnie ważne jest utrzymanie dobrej kondycji błony śluzowej, ponieważ odpowiada ona za pierwszy etap ochrony dróg oddechowych

Małżowiny i przewody nosowe

Małżowiny nosowe to cienkie, podłużne struktury kostne pokryte dobrze unaczynioną błoną śluzową, stanowiące część ściany bocznej jamy nosowej. Wystają do jej wnętrza i dzielą przestrzeń na trzy przewody: dolny, środkowy i górny.

Dzięki swojej budowie znacząco zwiększają powierzchnię kontaktu powietrza z błoną śluzową, co umożliwia jego dokładniejsze ogrzewanie, nawilżanie i filtrowanie. Bogate unaczynienie małżowin pozwala szybko reagować na zmiany temperatury i wilgotności (naczynia mogą się zwężać lub rozszerzać, regulując szerokość przewodów nosowych i tempo przepływu powietrza).

Przewody nosowe kierują powietrze do odpowiednich części jamy nosowej, a przewód środkowy dodatkowo odgrywa istotną rolę w naturalnym drenażu zatok, umożliwiając odpływ wydzieliny i ich prawidłową wentylację.

Zatoki przynosowe

Zatoki przynosowe to układ powietrznych przestrzeni w kościach twarzoczaszki, które łączą się z jamą nosową niewielkimi ujściami. 

Każda para zatok ma inne położenie, rozwija się w innym czasie i pełni nieco odmienne funkcje. Razem wspierają ogrzewanie i nawilżanie powietrza, odciążają kości czaszki i wpływają na brzmienie głosu.

Wyróżniamy cztery pary zatok przynosowych:

• Zatoki szczękowe – położone pod oczami, w kościach szczękowych. U niemowląt i bardzo małych dzieci zatoki szczękowe są bardzo małe i nie w pełni wykształcone. Rozwijają się stopniowo i osiągają pełne rozmiary dopiero w wieku nastoletnim. Są największe spośród zatok, a ich stosunkowo wysokie ujście powoduje, że przy obrzęku błony śluzowej wydzielina łatwo zalega.

• Zatoki czołowe – znajdują się nad oczami, w obrębie kości czołowej. Rozwijają się późno, zwykle między 7. a 10. rokiem życia. Ich wielkość i kształt mogą się różnić u poszczególnych osób. Biorą udział w rezonansie głosu i reagują bólem w okolicy czoła podczas toczącego się stanu zapalnego.

• Komórki sitowe (potocznie: „zatoki sitowe”) – umiejscowione pomiędzy oczodołami, składają się z wielu drobnych, połączonych ze sobą przestrzeni powietrznych. Są obecne już u noworodków i jako pierwsze reagują obrzękiem w przebiegu infekcji, ponieważ ich ujścia są bardzo wąskie,

• Zatoki klinowe – położone najgłębiej, w kości klinowej, za zatokami sitowymi; dojrzewają najpóźniej, często dopiero w wieku nastoletnim. Ze względu na swoje umiejscowienie mogą powodować ból odczuwany w tylnej części głowy lub „za oczami”.

Jak dbać o zdrowie nosa i zatok?

Zdrowie nosa i zatok zależy przede wszystkim od prawidłowego nawilżenia błony śluzowej, drożności ujść zatok oraz sprawnego działania aparatu śluzowo-rzęskowego.

W codziennej profilaktyce ważne są proste nawyki, które pomagają utrzymać naturalne mechanizmy obronne w dobrej kondycji:

• regularne nawilżanie powietrza w pomieszczeniach,

• unikanie dymu tytoniowego i innych czynników drażniących,

• odpowiednie nawodnienie organizmu,

• wietrzenie pomieszczeń i unikanie długiego przebywania w suchym, ogrzewanym powietrzu,

• płukanie nosa roztworami soli fizjologicznej, które wspiera oczyszczanie śluzówki.

W okresie infekcji można rozważyć zastosowanie preparatów roślinnych wspierających naturalne mechanizmy oczyszczania nosa i zatok. 

W ostrych, niepowikłanych stanach zapalnych zatok przynosowych u dorosłych zastosowanie znajduje Sinupret^® extract. Zawiera suchy wyciąg z pięciu roślin leczniczych: korzenia goryczki, kwiatu pierwiosnka, ziela szczawiu, kwiatu bzu czarnego oraz ziela werbeny. Jego działanie obejmuje m.in. poprawę oczyszczania śluzowo-rzęskowego, ułatwienie odpływu wydzieliny oraz łagodzenie objawów zapalenia błony śluzowej nosa i zatok przynosowych [1]. 

Z kolei Sinupret^® w postaci tabletek drażowanych oraz kropli doustnych jest roślinnym produktem leczniczym przeznaczonym do stosowania u dorosłych pacjentów w przewlekłych stanach zapalnych zatok, natomiast u dzieci od 6. roku życia – w ostrych i przewlekłych stanach zapalnych zatok przynosowych. Mechanizm działania leku obejmuje m.in. wpływ na funkcjonowanie błony śluzowej nosa i zatok oraz procesy związane z usuwaniem wydzieliny [2].

[1]. Charakterystyka Produktu Leczniczego Sinupret, extract.

[2]. Charakterystyka Produktu Leczniczego Sinupret, tabletki drażowane i Sinupret, krople doustne, roztwór.

To jest lek. Dla bezpieczeństwa stosuj go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania. Nie przekraczaj zalecanych dawek. W razie wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.